اکنون ثبت نام کنید

ورود

فراموشی پسورد

گذرواژه تان را فراموش کردید ؟ لطفا ایمیل را وارد کنید تا لینک تغییر پسورد به ایمیل شما ارسال شود

افزودن سوال

تخت جمشید

تخت جمشید

تخت جمشید یا پارسه (یا پرسپولیس، پرسه‌پلیس، هزارستون، صدستون و یاچهل‌منار) نام یکی از شهرهای باستانی ایران است که طی سالیان پیوسته،پایتخت باشکوه و تشریفاتیِ پادشاهی ایران در زمان امپراتوری هخامنشیان بوده‌است. در این شهر باستانی کاخی به نام تخت جمشید وجود دارد که در دوران زمامداری داریوش بزرگ، خشایارشا و اردشیر اول بنا شده‌است و به مدت حدود ۲۰۰ سال آباد بوده‌است. در نخستین روز سال نو گروه‌های زیادی از کشورهای گوناگون به نمایندگی از ساتراپی‌ها یا استانداری‌ها با پیشکش‌هایی متنوع در تخت جمشید جمع می‌شدند و هدایای خود را به شاه پیشکش می‌کردند.

تخت جمشید نام امروزی «پارسَه» است. «پارسه» از زبان پارسی باستان است و یونانیان آن را پِرسپولیس (به یونانی یعنی «پارسه شهر») خوانده‌اند. این بنا را تخت جمشید یا قصر شاهی جمشید پادشاه اسطوره‌ای ایران مینامند که در شاهنامه فردوسی آمده است. آنگونه که در منابع متعدد و گوناگون تاریخی آمده‌است ساخت تخت جمشید در حدود ۲۵ قرن پیش در دامنه غربی کوه رحمت، به عبارتی میترا یا مهر و در زمان داریوش کبیر آغاز گردید و سپس توسط جانشینان وی با تغییراتی در بنای اولیه آن ادامه یافت. بر اساس خشت نوشته‌های کشف شده در تخت جمشید ،در ساخت بنای تخت جمشید معماران، هنرمندان، استادکاران، کارگران، زنان و مردان بی‌شماری شرکت داشتند که علاوه بر دریافت حقوق از مزایای بیمه کارگری نیز استفاده می‌کردند. ساخت تخت جمشید این مجموعه بزرگ و زیبا بنا به روایتی ۱۲۰ سال به طول انجامید.

در سال ۵۱۸ پیش از میلاد بنای تخت جمشید به عنوان پایتخت جدید هخامنشیان در پارسه آغاز گردید.بنیانگذار تخت جمشید داریوش بزرگ بود، البته پس از او پسرش خشایارشا و نوه‌اش اردشیر یکم با گسترش این مجموعه به گسترش آن افزودند. بسیاری از آگاهی‌های موجود که در مورد پیشینه هخامنشیان و فرهنگ آنها در دسترس است به خاطر سنگ‌نبشته‌ها و فلزنوشته‌هایی است که در این کاخ‌ها و بر روی دیواره‌ها و لوحه‌ها آن حکاکی شده‌است.سامنر برآورد کرده‌است که دشت تخت جمشید که شامل ۳۹ قرارگاه مسکونی بوده، در دورهٔ هخامنشیان ۴۳٬۶۰۰ نفر جمعیت داشته‌است.باور تاریخ‌دانان بر این است که اسکندر مقدونی سردار یونانی در ۳۳۰ پیش از میلاد، به ایران حمله کرد و تخت جمشید را به آتش کشید و احتمالاً بخش عظیمی از کتاب‌ها، فرهنگ و هنر هخامنشی را با این کار نابود نمود. بااین‌حال ویرانه‌های این مکان هنوز هم برپا است و باستان‌شناسان از ویرانه‌های آن نشانه‌های آتش و هجوم را بر آن تأیید می‌کنند.

این مکان تاریخی از سال ۱۹۷۹ یکی از آثار ثبت شدهٔ ایران در میراث جهانی یونسکو است.

وسعت‌ کامل کاخ‌های‌ تخت‌ جمشید ۱۲۵ هزار متر مربع‌ است که بر روی سکوئی که ارتفاع آن بین ۸ تا ۱۸ متر بالاتر از سطح جلگهٔ مردوشت است، بنا شده‌اند و از بخش‌های‌ مهم‌ زیر تشکیل‌ یافته‌ است‌:

کاخ‌های‌ رسمی‌ و تشریفاتی‌ تخت جمشید (کاخ دروازه ملل)

سرای‌ نشیمن‌ و کاخ‌های‌ کوچک‌ اختصاصی‌

خزانه‌ٔ شاهی‌

دژ و باروی‌ حفاظتی‌

پلکان‌های ورودی سکو و دروازهٔ خشایارشا

ورود سکو، دو پلکان‌ است‌ که روبروی یکدیگر و در بخش شمال غربی مجموعه تخت جمشید قرار دارند که همچون دستانی است که آرنج خویش را خم کرده و بر آن است تا مشتاقان خود را از زمین بلند کرده و در سینه خود جای دهد. این پلکان‌ها از هر طرف‌ ۱۱۱ پله‌ٔ پهن‌ و کوتاه(به ارتفاع۱۰ سانتیمتر)‌ دارند. بر خلاف عقیده بسیاری از مورخین که مدعی بودند ارتفاع کم پله‌ها به خاطر این بوده که اسب‌ها نیز بتوانند از پله‌ها بالا بروند، پله‌ها را کوتاه تر از معمول ساخته‌اند تا راحتی و ابهت میهمانان (که تصاویرشان با لباسهای فاخر و بلند بر دیوارهای تخت جمشید نقش بسته) هنگام بالا رفتن حفظ شود. بالای‌ پلکان‌ها، بنای‌ ورودی‌ تخت‌ جمشید، «[دروازه‌ بزرگ‌]» یا «[دروازه خشایارشا|دروازهٔ خشایارشا]» یا دروازه ملل، قرار گرفته‌است. ارتفاع این بنا ۱۰ متر است. این بنا یک ورودی اصلی و دو خروجی داشته‌است که امروزه بقایای دروازه‌های آن برجاست. بر دروازهٔ غربی و شرقی طرح مردان بالدار و بر و طرح دو گاو سنگی‌ با سر انسانی‌ حجاری‌ شده‌ است‌. این دروازه‌ها در قسمت فوقانی با شش کتیبهٔ میخی تزیین یافته‌اند. این کتیبه‌ها پس از ذکر نام اهورامزدا به اختصار بیان می‌کند که: «هر چه بدیده زیباست، به خواست اورمزد انجام پذیرفته‌است.»

 

دو دروازه‌ خروجی‌ تخت جمشید یکی‌ رو به‌ جنوب‌ و دیگری‌ رو به‌ شرق‌ قرار دارند و دروازه جنوبی‌ رو به‌ کاخ‌ آپادانا، یا کاخ‌ بزرگ‌ بار،قرار دارد.

یکی از هنرهای معماری در تخت جمشید این است که نسبت ارتفاع سر درها به عرض آنها و همین طور نسبت ارتفاع ستون ها به فاصله بین دو ستون نسبت طلایی است. نسبت طلایی نسبت مهمی در هندسه است که در طبیعت وجود دارد. این نشانگر هنر ابرانیان باستان در معماری است.

اولین کاوش‌های علمی در تخت جمشید توسط ارنست امیل هرتزفلد آلمانی در ۱۹۳۱ تحت نظر رضا شاه صورت گرفت. وی توسط مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو فرستاده شده بود. یافته‌های وی هنوز در این مؤسسه نگه‌داری می‌شوند. هرتزفلد معتقد بود دلیل ساخت تخت جمشید نیاز به جوی شاهانه و باشکوه،نمادی برای امپراتوری پارس و مکانی برای جشن گرفتن وقایع خاص به خصوص نوروز بوده‌است. به دلایل تاریخی تخت جمشید در جایی که امپراتوری پارس پایه گذاشته شده بود ساخته شده‌است. هر چند در آن زمان مرکز امپراتوری نبوده‌است.

معماری تخت جمشید به دلیل استفاده از ستون‌های چوبی مورد توجه قرار گرفته‌است. معماران تخت جمشید فقط زمانی از سنگ استفاده کرده‌اند که بزرگترین سروهای لبنان یا ساج‌های هند اندازه‌های لازم برای تحمل سقف را نداشته‌اند.[۲۴] در حالی که ته ستون‌ها و سر ستون‌ها از سنگ بوده‌اند.

کاخ آپادانا

کاخ آپادانا از قدیمی‌ترین کاخ‌های تخت جمشید است. این کاخ که به فرمان داریوش بزرگ بنا شده‌است، برای برگزاری جشن‌های نوروزی و پذیرش نمایندگان کشورهای وابسته به حضور پادشاه استفاده می‌شده‌است. این کاخ توسط پلکانی در قسمت جنوب غربی آن به «کاخ تچرا» یا «کاخ آینه» ارتباط می‌یابد. کاخ آپادانا از ۷۲ ستون تشکیل شده‌است که در حال حاضر ۱۴ ستون آن پابرجاست ته ستونهای ایوان کاخ گرد ولی ته ستونهای داخل کاخ مربع شکل است.

کاخ تچر

این کاخ که به کاخ اختصاصی داریوش و آئینه خانه شهرت دارد و جزء اولین کاخهایی است که بر روی صفه ساخته شده در جنوب آپادانا و غرب کاخ هدیش واقع شده و حدود ۳ متر از کف آپادانا و حیاط مجاورش بلندتر است . طرح آن بصورت مستطیل یا محور طولی شمالی جنوبی است که ۴۰ متر طول و ۳۰ سانتیمتر عرض دارد . و عبارت است بر یک تالار مرکزی ۱۲ ستونی و اتاق های کوچک جانبی و دو اتاق مربع شکل هر کدام چهار ستون و یک ایوان ۸ ستونی در جنوب که به اتاق های جنبی راه داشته یک پلکان دو طرفه در جنوب بنا قرار دارد که بر بدنه آنها نقوش افرادی که بره و خوراکی و ظروف آشپزخانه حمل میکنند نقش شده سرشان با شال و یا باشلقی پوشیده شده در قسمت میانی و طرفین تمامی این پلکان نقوش و مجالسی نقش گردیده اند، در مرکز و قسمت فوقانی حلقه بالدار یا فر ایرانی را می بینیم که دو ابوالهول با سر انسان و بدن شیر و بال عقاب از آن محافظت می کنند و در پشت سر اینها نقش شیر گاو شکن و ردیف درختان نخل وجود دارد . زیر این صحنه دو گروه جمعا” ۱۸ نفری مقابل هم با کمان و نیزه و با پوشش پارسی از کتیبه ای محافظت می نمایند این کتیبه بزبان پارسی باستان و دو تای دیگر به زبان عیلامی و بابلی در طرفین این دو گروه حک شده که به نام خشایارشاه است و در آن خشایارشاه پس از ستایش اهورامزدا خود و پهناوری کشورش را میشناساند  و در آخر از میخواهد که ساخت و ساز خود در تچر و هر جای دیگر را به کمک دیگر ایزدان بپایند . این کتیبه در جرزهای جنوبی ایوان کاخ دوبار دیگر تکرار شده . تاقچه های این کاخ از سنگهای یکپارچه ساخته شده و چون ستونهای آن از چوب بوده چیزی از آنها به جای نمانده ، تالار مرکزی شش در داشته که به رختکنها و ایوان و اتاقهای جنبی باز می شده و در آن کتیبه ها و سنگنبشته های زیادی از شاپور دوم ، عضدالدوله دیلمی ، بهاالدوله دیلمی ، علی آق قویونلو و خود داریوش و خشایارشاه بجای مانده تا جایی که به آن موزه کتیبه هم میگویند ،  یک پلکان دو طرفه دیگر در قسمت غربی بنا قرار دارد که در زمان اردشیر سوم به زبان پارسی باستان در قسمت میانی نقر گردیده و در آن شاه پس از ستایش اهورامزدا و توصیف بزرگی و عظمت آن دودمان خود را بر شمرده و تاکید کرده که این بخش از بنا را وی ساخته و از اهورامزدا خواسته که آنرا و کشورش را و هر آنچه که در آن ساخته بپاید .

کاخ هدیش

این کاخ که کاخ خصوصی خشایارشا بوده‌است در مرتفع‌ترین قسمت صفهٔ تخت جمشید قرار دارد. این کاخ از طریق دو مجموعه پلکان به کاخ ملکه ارتباط دارد.

احتمال می‌رود آتش‌سوزی از این مکان شروع شده باشد به خاطر نفرتی که آتنی‌ها از خشایارشا داشتند به خاطر به آتش کشیده شدن آتن به دست وی. رنگ زرد سنگ‌ها نشان دهنده تمام شدن آب درون سنگ‌ها به خاطر حرارت است. اینجا مکان کوچکی بوده ۶*۶ ستون قرار داشته‌است. به خاطر ویرانی شدید اطلاعات زیادی در مورد این کاخ در دسترس نیست خیلی‌ها از اینجا به عنوان کاخ مرموز نام برده‌اند.

هدیش به معنای جای بلند است و چون خشایارشا نام زن دوم او هدیش بوده‌است نام کاخ خود را هدیش می‌گذارد این کاخ در جنوبی‌ترین قسمت صفه قرار دارد و قسمت‌های زیادی از کف از خود کوه‌است.

کاخ ملکه

این کاخ توسط خشایارشا ساخته شده‌است و به نسبت سایر بناها در ارتفاع پایین‌تری قرار گرفته‌است. بخشی از این کاخ در سال ۱۹۳۱ توسط شرق‌شناس مشهور، پروفسور ارنست امیل هرتزفلد، خاکبرداری و از نو تجدید بنا شد و امروزه به عنوان موزه و ادارهٔ مرکزی تأسیسات تخت جمشید مورد استفاده قرار گرفته‌است.

کاخ(ه)

در جنوب حیاط تچر بقایای سنگی بنایی با دو پلکان منقوش به صورت نیمه ویران وجود دارد که دو گروه نیزه دار پارسی هر گروه ۱۶ نفر مقابل یکدیگر را در دو سوی کتیبه ای به زبان فارسی باستان نشان میدهد که پشت سر هر گروه همان کتیبه مجددا: تکرار شده این کتیبه ها مانند کتیبه اردشیر سوم بر پلکان غربی تچر داریوش است و از این جهت بدیهی است که این پلکان در زمان اردشیر سوم ساخته و جایگاه اصلی این سنگها شمال حیاط هدیش و متعلق به کاخ ج بوده که به دستور  اردشیر سوم جهت ساخت بنایی دیگر به این محل منتقل گردیده و در جایی یک بنا در اصل بنای دیگر با پلکانی بسیار منقوش و مزین به تصاویر سی گروه هدیه آور قرار داشته که به دستور خشایارشاه و اردشیر اول احداث شده لبه های غربی و جنوبی این بنا ( روی لبه صفه ) کنگره های مکمل به دو مخروط که حالت شاخ و کله  گاوی نر بدانها میدهد داشته .

کاخ سه در یا کاخ مرکزی

کاخ سه‌در، تالار شورا، دروازه شاهان، سه‌دروازه، سه دری یا کاخ مرکزی، در مرکز کوشک شاهی تخت‌جمشید قرار دارد. این کاخ توسط سه درگاه و چند راهرو به کاخ‌های دیگر راه می‌یابد و از این جهت آن را کاخ مرکزی و یا سه دری نیز می‌خوانند. چون بر پلکان‌های این کاخ، نجیب‌زادگان پارسی را نقش کرده‌اند که به حالتی دوستانه و غیررسمی، برای ملاقات فرمانروا می‌روند و نیز به سبب نوع کاربری و موقعیت کاخ، گاهی آن را تالار شورا نیز نامیده‌اند. پیشتر بنای این کاخ را به داریوش بزرگ نسبت می‌دادند، اما دلایلی در درست است که ساخت کامل آن به وسیله اردشیر یکم صورت گرفته بوده‌است.

کاخ صد ستون

این کاخ که از حیث وسعت دومین کاخ تخت جمشید است بنای شکوهمندی است که در مشرق حیاط آپادانا و شمال خزانه واقع شده . کاخ دارای یک تالار مرکزی ستون دار با ۱۰۰ ستون سنگی به ارتفاع ۱۴ متر و ابعاد آن ۵/۶۸ در ۵/۶۸ متر شکل چهار گوش میباشد درهر کدام از اضلاع  این چهارگوش دو درگاه بزرگ سنگی منقوش وجود دارد دیوارهای تالار ازاره ای از از سنگ سیاه مرمر نما به ارتفاع ۴۰ سانتیمتر داشته و در هر یک از دیوارها دو دریچه سنگی و دو تاقچه سنگی تعبیه شده . ده ردیف ستون ده تایی سنگی شامل پایه ستونهای زنگوله ای بوته دار ، قلمه ستونهای شیار دار مکلل به گل و بوته مرکب و سر  ستونهای گاو دو سر سقف تالار را بر پا میداشته اند و شواهد امر نشان میدهد که کاخ را خشایارشاه آغاز و اردشیر یکم به پایان رسانده چهار موضوع بر درگاه های  تالار صد ستون حجاری شده است . یکی صحنه بار عامی است که چهار بار بر هر طرف درگاه شمالی تکرار شده . و در آن شاه اردشیر یکم در بالا در حالت نشسته روی تخت زیر نقش فر کیانی و در پایین ۵ ردیف ده تایی جمعا” ۵۰ نفر نقش گردیده اند که تعداد کلی آنها در دو درگاه ۱۰۰ نفر  میباشد دوم نقوش دو درگاه جنوبی است که موسم اورنگ بری و ورود شاه به تالار را نشان میدهد . که دو گروه ۱۴ نفری در هر درگاه تخت شاه را بر روی دست گرفته و در حالی که نقش فر کیانی در بالا حک شده شاه را وارد تالار مینمایند .

کاخ شورا

به این مکان کاخ شورا یا تالار مرکزی می‌گویند. احتمالاً شاه در اینجا با بزرگان به بحث و مشورت می‌پرداخته‌است. با توجه به نقوش حجاری شده، از یکی از دروازه‌ها شاه وارد می‌شده و از دو دروازه دیگر خارج می‌شده‌است. به این دلیل به این جا کاخ شورا می‌گویند که در اینجا دو سرستون انسان وجود داشته که جاهای دیگری نیست و سر انسان سمبل تفکر است.

 


درباره حسین غلامیمبتدی

ارسال یک پاسخ

پایتخت معنوی ایران کجاست ؟ ( مشهد )

>